Standaard pagina

Dagboek van Jelle de Jong.

 

Op de computer gezet en hier en  daar uit het fries vertaald in 2011,de cursief gedrukte opmerkingen toen   toegevoegd.

        

Woensdag 18 april 1945

 

Zondag 15 april hoorden we ‘s morgens vroeg al dat de Duitsers uit Workum en hier van de dijk vertrokken waren. In Workum de vorige avond om half tien. Hier weet ik niet, waarschijnlijk ook om die tijd. Rintje H. ging met de Duitsers mee.

Rintje Haagsma was een halfbroer van mijn moeder, Houkje Sikkes. We hadden geen familie-contact met de halfbroers van mijn moeder. Omke Rintsje is gedurende de oorlog een keer bij mijn vader geweest om hem te interesseren voor de NSB. Hij liet toen enkele “VOLK EN VADERLAND”s achter, waarvan ik er een bewaard heb.                                    

Ik achtte het toen veilig en ben ’s morgens in de mis geweest. Voor ’t eerst in de kerk sinds juni 1943.

                        De katholieke evacuees maakten gebruik van de dorpskerk

 

‘s Middags zijn Jan en Karel komen kaarten. Dominee had ‘s middags in de kerk al verteld dat Leeuwarden bevrijd was.  Ook Akkrum moest vrij zijn.

 

Maandags (16 april) vertelde Sjoerd Sterkenburgh, die van Bolsward kwam, dat de Canadezen al in Bolsward waren. We zijn toen naar Bolsward gefietst, met meester Brouwer. In Bolsward waren inderdaad de Canadezen. Ik trof daar Sjoerd Brandsma en Jouke van Wieren; veel Canadezen en tanks, vrachtauto’s, motorfietsen enz.

 

’s Middags naar Workum, Wikje gefeliciteerd met haar verjaardag, allemaal drukte in de stad, maar nog geen Canadezen. De BS patrouilleerde door de straten. Een motorboot met 15 moffen vanuit het zuiden keerde op hun gezicht terug.

 

’s Avonds thuis bij het melken geholpen (kealleboarne,mjuksje, waterscheppen enz.).En weer met meneer Verhulst naar Workum. Allemaal drukte in de stad. Optocht van kinderen die het Wilhelmus  en het Friese volkslied zongen. Brike Sikke opgehaald. Enorm veel mensen, oranje en vlaggen. Canadezen in de stad (tanks). Gevaar op Galamadammen, de Duitsers waren nog in Gaasterland, evenals te Makkum en rond de afsluitdijk (Pingjum). Daarvoor tank opgehaald die richting Galamadammen ging.

Meneer Verhulst woonde van Februari tot eind Mei met vrouw en dochter bij ons in, het waren evacuees uit Roermond.

 

Dinsdag (17 april) naar Sneek,heit naar Witmarsum, Canadezen, die daar posten, ik denk met het oog op Makkum. De vorige dag hadden ze daar reeds kuilen gegraven en mitrailleurs neergezet (Heit naar Witmarsum) Vervolgens naar Bolsward. Daar aangehouden door BS-er.  Waar gaat de reis naartoe? Nei Snits. Is it noadsakelyk? Myn groatmoeke leit op stjêrren. Gean dan mar troch.

In Bolsward nieuwe brug op de vernielde Blauwpoortsbrug (De Canadezen hadden hiervan geen last omdat ze over de nieuwe weg in aanleg trokken). In Bolsward langs de kade. Allemaal legerauto’s enz. op de weg. In Nijland aangehouden door de politie. Langs een omweg en de oude weg naar Sneek.

In Thabor vernam ik dat grootmoeke nog steeds buiten westen was. (vanaf Vrijdagavond) zonder ogen op te slaan of iets dergelijks.

 

 

Daar weer aangehouden, mag niet met de fiets in Sneek. Fiets bij Thabor, lopende Sneek in. Casparie ontmoet, de Miss gezien (in druk gespek met een Canadees) en J.Walda, Bouke van Kalsbeek en Jan de Boer ontmoet. In de etalage van Pijpekamp reeds veel koningsgezinde lectuur en prenten.

Casparie en de Miss waren docenten van de HBS, de Miss heette Korteling en was lerares Engels, Casparie was leraar tekenen en staatsinrichting en zat, naar later bleek, in het verzet.

 

Langs het park presenteerde een Canadees sigaretten aan zijn vrienden. Ik zei: Please? en kreeg er ook eentje.

 

Terug in IJsbrechtum een Canadese krant gekregen van een soldaat. Tussen Tjalhuizum en IJsbrechtum: Lekke band, gelopen tot Nijland, gedeeltelijk tussen de rails vanwege drukke verkeer, legerauto’s enz. Daar band geplakt bij de smit voor drie oude sigaretten, die ik van heit met Sinterklaas gekregen had.

Bij de brug over Wolsum naar huis gestuurd.

 

In Dedgum Anne Bajema met vrouw en Gryt en Sytze in een auto gezien met de

Oldenzaler jeugdleider en Tsjibbe de Boer z’n broer, deze waren in arrest gesteld door o.a. Dirk van de smid; daar ook Hilbert de Groot getroffen en met de familie de Groot naar huis gefietst. (Bajema had ´s maandags zijn twee geweren aan dominee Molenaar gegeven.) De Witte heeft de zorg voor bedrijf en de kinderen van Bajema op zich genomen.

Bajema was het  enige NSB-gezin in Ferwoude. Sjerp de Witte woonde naast Bajema. Hilbert de Groot was ondergedoken en werd toen kennelijk opgehaald door zijn familie.

 

Uit Workum kwam het volgende nieuws: De man van een dochter van de wed. Visser (dus een nicht van Roelof IJbema) is weer teruggekeerd, uit Frankrijk, na een vijfjarig verblijf in Engeland. Vrouw Bollema, Siemonsma en fotograaf Rypma opgepakt, de burgemeester huisarrest.

 

Uit Sneek: Gymnasium begint waarschijnlijk weer gauw. HBS nog niet, daar zit de BS (binnenlandse strijdkrachten) in. Bij de brug tussen Woudsend en de straatweg gevochten tussen BS en Duitsers, BS op terugtocht. Canadezen te hulp, brug opgeblazen door Duitsers. Canadezen via Spannenburg naar Lemmer en Gaasterland. ’s Avonds door Ferwoude zo’n 30 Canadese voertuigen richting Makkum (later bleek dat ze Gaasterland schoongeveegd hadden en nu richting Makkum en de afsluitdijk gingen).

 

Heit komt uit Witmarsum thuis; daar Bajema en c.s. aangekomen.

Zo´n tien boerderijen tussen Wons en de afsluitdijk platgebrand. Enkele BS-ers gesneuveld o.a. een van Postma van Brúndea bij Allingawier (en een zwaargewond) en Roel van Ate van der Meer van Parrega (bleek onjuist, 5 gesneuveld).

De Duitsers hadden zich als BS verkleed, blauwe overal, witte band, waren zo op hen toegekomen (Bijgeschreven “niet waar”.) en hadden toen enkele neergeschoten.[Bijgeschreven “niet waar”].

Pingjum ontruimd en gedeeltelijk verwoest, het viel ’s nachts in Duitse handen. In Zurich ook schade. Harlingen ook vrij.

S.D. de Jong, de redacteur van de Fr. Courant opgepakt. Moest op een tafel zitten en zijn laatste artikel voorlezen (bijgeschreven “met oranje muts op”)

Nieuwe Friese Courant verschenen met als redacteurs: Witsen Elias (van de oude Leeuwarder), Ds J.J. Kalma van Warga en J. Piebenga (van Oudega).

Werkhoven (NSB-burgemeester van Wonseradeel) huisarrest, reeds meerdere opgepikt. Leeuwarder NSB-ers aan ’t antraciet sjouwen voor het PEB. Vrouw Bollema (Workum) moet de WC van de Duitsers schoonmaken, met de meisjes die voor de moffen gewerkt hadden.

Woensdag. Verboden richting front te gaan.

Reeds langer dan een week schitterend weer.

 

Vrijdagavond. 20 april

 

Terwijl ik het vorige schreef, woensdagmiddag, is Makkum bevrijd. De vlag ook te Ferwoude op de toren. ’s Avonds naar Workum, Nanne getroffen. Donderdag naar Heidenschap en Gaasterland geweest, vanmiddag  naar Gaast. Morgenochtend naar Sneek. Later hierover meer.

 

Zondagmiddag 22 april 1945.

 

Donderdag (19 april) naar Heidenschap, Beppe opgezocht; die maakte het goed. Begin December had ze een been gebroken. Na enige maanden in ’t St. Anthoniusziekenhuis te Sneek te zijn verpleegd ligt ze nu bij tante Trijn.

Tante Trijn, de zuster van mijn moeder, woonde met omke Doekele Gerritsen op de pleats aan de Hofmeer

 

Na het eten naar Gaasterland. In Koudum Dick Slager even getroffen. In Balk Jaap van der Veen. Bij de Ruiter niemand thuis, meester op straat even gesproken, ook Canadezen in Balk en op Rijs. Sep Hoekstra stond voor het gemeentehuis op wacht.

Terug bij Kok aan. Lag reeds 5 weken op bed wegens infectie in ’t been.

Galamadammen (hotel) platgebrand. In Gaasterland is geen schot gevallen. Bij Wellerbrug tussen Woudsend en de straatweg is gevochten. De gevechtsgroep had de brug bezet maar moest tegen overmacht terug. Maandag kwamen de Canadezen. De Duitsers lieten de brug springen. De Canadezen over Scharsterbrug. Maar de Duitsers zijn hem gesmeerd over de Lemmer, vee daarvandaan meenemend.

 

Vrijdagmiddag naar Gaast geweest. Daar lagen ruim 100 Canadezen, o.a. in de school. Deze zijn gistermorgen weer vertrokken.

Gistermorgen naar Sneek gefietst, over Blauwhuis. In Sneek grootmoeke gezien die Vrijdagmorgen,’s nachts, gestorven was, en doodskaarten opgehaald.

Casparie gesproken en bij Braak geweest. Woensdag bijeenkomst in de HBS. De NSBers in Sneek aan ’t gaten dichtmaken. In IJlst (Draaisterhuizen) snert gegeten bij Jelle Kramer. Harde N-wind en buien na enige weken schitterend weer.

 

Vanmorgen speciale dienst in de kerk met het oog op de bevrijding. Er niet heen geweest wegens kaas maken. Vanaf zondag 15 april gaat de melk niet meer naar de fabriek, die is door gebrek aan brandstof stopgezet.´s Morgens haalden ze de melk nog op om te venten, maar met ingang van vandaag is een ander daarvoor aangewezen. We maken nu per maal twee kaasjes en romen de melk af voor boter. De ondermelk is voor de kalveren enz.

Donderdag begon de waterleiding weer. Die is er ruim een week afgeweest. Het electrisch moet nog komen, maar in Leeuwarden hebben de bedrijven het al.

 

Dinsdagavond 24 april.

 

Zondagavond, harde wind, met Verhulst naar de dominee in Gaast gelopen in verband met de begrafenis. Maandagmorgen karnen met Verhulst. Maandagmiddag naar Cornwerd en de Afsluitdijk. Dinsdagmorgen aardappels spruiten.

Dinsdagmiddag haarknippen en scheren in Workum

 

Maandagmiddag 23 april naar Makkum. Gecontroleerd,maar ik had een bewijs (van toestemming) om me te verplaatsen tussen Ferwoude en Cornwerd gehaald bij de  plaatselijke com. Doekele Terpstra.

In Makkum ongeveer de helft van alle ruiten kapot, en enkele huizen gehavend zoals gaten in de muren. Dokter Bogstra (zijn woning) en de marechaussees kazerne  platgebrand, ongeveer tien dagen tevoren, door de Duitsers.

In Cornwerd verscheidene gaten in ’t land door brandbommen en ook granaten of zo.

Op het erf waren een stuk of dertien brandbommen gevallen, de lui hadden twee nachten en dagen in de gierkelder doorgebracht. Deze was uit voorzorg een week tevoren schoongemaakt

 

                             Dit heeft betrekking op de boerderij van Jan

                             Lolles de Jong, een neef van mijn vader; hier was

                             ik in 1943 een paar maanden ondergedoken.

 

De gierkelder was gedeeltelijk bedekt met een laag modder en met mest. ’s Nachts gingen ze koeien melken bij ’t licht van lichtkogels. Er hing soms zo’n zwavel en fosfor nevel dat ze het huis vanuit de gierkelder niet konden zien en men soms meende dat het in brand stond. Overal zat fosfor aan. Dood: koe, hokkeling, vier schapen en vier lammeren. De eerste nacht 30 de tweede 60 mensen (buren en zo) in de kelder.

 

Zondag 29 april 1945.

 

Woensdag (25 aprl) naar Sneek naar school, de heropening van de HBS. Veel “oude” jongens getroffen. Jelle Cnossen, Rinze van der Zee, Westerhof, Wind, Casparie (voorlopig?) directeur. Rede van Jut (Jansonius) over de Duitsers en Nederlanders. Dinsdag beginnen de lessen weer. Maandag programma ophalen.

 

’s Middags begrafenis van grootmoeke, aanwezig: Heit, (mem niet,in de rug, al  een week nu) Harmen, Ruurdsje, ik, Geertje, Meerholtz (dir. Thabor), meester de Ruiter, Verhulst, dominé H.O. Molenaar en vrouw (resp. leider en voorgangster), meester Brouwer en vrouw, Hendrik de Jong en vrouw, Klaas Haitsma.

Ze ligt vierde rij (vanaf o) 4e graf.

Meester de Ruiter was bevriend met mijn vader, Verhulst was onze evacué,meester Brouwer was onze

buurman, Hendrik de Jong was een neef van mijn vader en Klaas Haitsma, een neef van mijn

grootmoeder die in Ferwoude woonde.

 

Donderdag  ’s Middags naar Makkum, over Gaast, naar opduikbureau, wat niet nodig was.

Ik was 7 juni 1943 uitgeschreven als leerling van de HBS in Sneek als gevolg van de geruchten dat ook scholieren van 19 en 20 jaar opgepakt werden om in Duitsland te werken. Op het gemeentehuis te Witmarsum was een ambtenaar zo vriendelijk me naar Nijmegen te doen verhuizen. Mijn distributie-kaarten kreeg ik daarna van de Landelijke Onderduikdienst. Dit moest in orde gebracht worden. Uit mijn aantekening hierover maak ik op dat dit in Makkum kon.

  

Op terugweg bij de Engelsen in Gaast geweest, daar lagen zo’n 60, in tenten; met drie gesproken. Een sprak Engels, Duits en Frans, kwam uit Liverpool, was klerk bij een schepenassurantie mij, en sinds het begin van de oorlog onder dienst, in April/Mei 1939 reeds vrijwilliger; ook met een tailor (kleermaker) uit Leeds en tenslotte met Remond (Raymond) Rees uit Wales, uit een dorp in een vallei, butcher (slager), 19 jaar, 1 jaar onder dienst; hij rookt niet en beloofde mij sigaretten wanneer hij ze Zondag kreeg.

 

Toen ik thuis kwam zat Herman daar. Herman van Leeuwen komt uit Haarlem, leerde banketbakken en pianospelen. Tot Dec. 43 in Berlijn tewerkgesteld, Jan tot Juni 1944 in Koudem ondergedoken, Juni tot nov. 44 in Ferwoude bij Gerlof Postma, daar gesnapt op 14 nov.(12 nov. jarig) naar Yde bij Vries (Dr) getransporteerd, daar in een strafkamp tewerkgesteld, in Januari ontsnapt, bij Groningen weer opgepakt, 2 weken in Groningen gezeten en toen drie en een halve maand bij Wilhelmshaven in een strafkamp. Een hompje brood en wat koolsoep daags. Puin opruimen. Vandaar hierheen getransporteerd over Emden, Delfzijl, Rodeschool en Bedum, ontluisd, Groningen, Leeuwarden, Sneek, Workum (Wikje)  naar Ferwoude. Erg mager en zwak, blijft nu voorlopig bij ons.

Vrijdag met Herman naar Gaast, Ray was daar niet, en Workum geweest.

Zaterdag weinig nieuws en weinig mooi weer.

Zondag naar Gaast in de kerk (Molenaar). Hoorde daar dat de Engelsen uit Gaast naar Tjerkwerd vertrokken waren.

Dominee vertelde dat de collecte voor nagelaten betrekkingen te Gaast in de Geref. kerk f 1400,- opgebracht had. In Gaast bracht hij ’s morgens f 500 op. In Sneek dankdienst der Joden met pl/m 250 lui uit Sneek en omgeving. In Gaasterland idem pl/m 400 lui.

´s Middags naar Tjerkwerd, inderdaad Ray gevonden, maar slapend, s morgens op patrouille geweest, Maandagavond terugkomen.

 

 

Pinkstermaandag 21 mei 1945.

 

De volgende dag (Maandag 30 april)´s avonds weer bij Ray geweest, tien sigaretten geruild voor een zilveren kwartje en bij een ander, met elkaar zeven voor een stuivertje en een halfje en een cent.

De bezetter had de zilveren en bronzen munten laten vervangen door zinken munten.

 

Dinsdags naar school. Met nieuwe moed begonnen. Aardigheid aan ’t werk. In de vijfde klas op de oude plaats in ’t hoekje achteraan, na enige strubbelingen met Henk de Boer de vorige bezitter. Veel ”ouwe” jongens terug.(Later meer hierover).

In de loop van de week nog enige keren terug geweest in Tjerkwerd, maar in ’t laatst van de week zijn de soldaten naar Hindeloopen vertrokken. Daar Zaterdagsavonds heen, Ray even gesproken. Later nog een Woensdagmiddag in Hindeloopen  geweest, 3 sigaretten gerookt. En mee aan de “tea” geweest bij de cooperative verkoper met de zwarte bril. Gezellig, partijtje schaak gespeeld, wat gekletst enz. Later nog enige keren geweest. Maar nu, Dinsdag, zijn ze vertrokken. De vrachtwagens nog gezien op de Trekweg toen ik ‘s morgens naar school fietste.

 

   Namen en adressen:

   Mr. A.W.Tyrrell

   Silverdale (huis)

13    College  Road  (straat)

Great Crosby (wijk)

Liverpool

 

Trick Sydney. De “prater” van de zeedijk. A funny man. 12 ambachten, dertien ongelukken.

 

R.J. Rees

G. Chapel

Tonypanoy

Rhonoda valley

Glamorgon  S.W.

 

Harry  met bril  (Londen)

Eddy – kleermaker uit Leeds.

Donald James (Jersey) schaker.

 

Op school begint het aardig te wennen.

Moeite voor kosthuis beloond.

Evacué’s vertrokken.(Einde Mei)

Kranten uitgekomen.

Feest in Sneek, Workum en Ferwoude.

Wim Cohen geweest. (Was enige tijd bij ons ondergedoken)

Gisteren naar Leeuwarden,

Zaterdag voor veertien dagen naar Deersum en Rauwerd.

Holland bevrijd.Het Duitse leger capituleerde 5 mei) Communistische agitatie.

Herre ontmoet. (Herre Halbertsma was enige tijd in Ferwoude ondergedoken).

 

Vrijdag 25 Mei ’45.

 

Ik zit nu sinds Dinsdag in Sneek, in de kost. Er schiet nu tijd over te werken. Voorheen was ’t: Fietsen van school en weer terug tweemaal anderhalf uur = 3 uur + 8 uur slapen + 6 à 7 uren in Sneek + 2 uren eten enz. is samen ongeveer  20 uren. Er schiet dan 4 uur over wat beter pl/m 3 genoemd kan worden. En het is bijna onmogelijk je spullen voorelkaar te houden, laat staan nog iets in te halen.

Gisteren moesten we opgeven hoe lang we verzuimd hebben.

Ik ben vanaf begin Juni 1943 niet op school geweest, drie weken voor de overgang heb ik me direct laten uitschrijven. Zodat ik eigenlijk nooit tot de vijfde klas ben toegelaten, maar er nu wel in geplaatst ben. De waarnemend directeur,de heer Casparie maakte hierover gisteren een opmerking. Ik geloof echter dat het hierbij wel zal blijven. Woensdag even bij Braak geweest, afgesproken dat hij mij Dinsdags half vijf in ’t vervolg les zal geven.

 

 

 

Zaterdag 2 juni ’45.(Sneek)

 

Vanaf de vorige week Zaterdag trekken hier hele kolonnes gevangen Duitsers door de stad. Duizenden en nog eens duizenden. Ze komen van Holland, gaan over de afsluitdijk en zo via Sneek naar Duitsland. De BS en de politie houden het publiek op een afstand, de Duitse soldaten is gewaarborgd geen last van de bevolking te ondervinden. Ze gaan grotendeels te voet, ook zijn er wagens in de transporten waar echter maar een man op mag sturen, de anderen worden er af gestuurd. De eerste dagen liepen ze veel met stokken, die worden hun nu echter ook afgenomen. Het zijn meest gewone soldaten, enkele officieren en ook niet-Duitsers, Mongoolse typen naar het uiterlijk, en Letten. Aan de Leeuwarderstraatweg bivakkeren ze ’s nachts. De school is er soms door in de war, omdat sommige leraren en leerlingen niet de straat kunnen/mogen oversteken, en zodoende de school niet tijdig kunnen bereiken.

 

Dinsdagavond op les geweest bij Braak. Ik moet nog veel inhalen, voornamelijk Natuurkunde en Mechanica waarbij Braak me zijn hulp aangeboden heeft. Van de herfst (Oct.’44) is Braak ruim een week bij ons ondergedoken geweest,vanwege het spitten.

 

Donderdagmorgen sprak luitenant van Veen van het Militair Gezag in de foyer van Amacitia voor de HBS en hij heeft ons vele dingen trachten duidelijk te maken.

 

Vrijdagavond heb ik de film Convooi naar Moermansk gezien. Amerikaanse marinefilm.

 

Vrijdagmorgen

is juffrouw KOLTHOF lerares Duits, jodin en bijna 4 jaar geleden verdwenen en ondergedoken, weer op de HBS verschenen. Volgende week geeft ze weer les.

 

Zondag plaats in de kerk gehuurd voor f 10,-. Tweede van achter boven rechts tegen de muur aan.

 

Mijn zakgeld bedraagt sedert enige weken f2,50.